راه ترقی - اعتماد / «تاریخ اولین بنای قلعه الموت» عنوان یادداشت روز در روزنامه اعتماد به قلم عنایتالله مجیدی است که میتوانید آن را در ادامه بخوانید:
قدمت قلعه الموت یا هسته اصلی قلعه، به روزگاری کهنتر و دستکم به سده ۳ق باز میگردد. اگرچه بنا بر بعضی روایات محلی و بسیار متأخر، وقتی حسن صباح به الموت آمد، استحکامات و قلعه وجود نداشت، ولی این روایت با گزارش مورخان کهن - که در وقایع پایان سده ۳ و اوایل سده ۴ ق به آنجا اشاره کردهاند - منافات دارد. جوینی به استناد کتاب تاریخ جیل و دیلم که برای فخرالدوله دیلمی نوشته شده است و اکنون در دست نیست، آورده که یکی از ملوک ارجستان [باید خوانده شود: جستانیان] در ۲۴۶ ق بر کوهی که قلعه الموت بر آن است، عمارتی کرد و ملوک دیلم به این دژ مفتخر بودند و شیعه اسماعیلیه بدان پشتگرمی داشتند. حمدالله مستوفی آن را ساخته الداعی الی الحق، حسن بن زید، در همان سال دانسته است؛ اما ابن اسفندیار در شرح وقایع سال ۳۰۷ق آورده است که علی بن وهسودان تصمیم گرفت داعی صغیر را «به قلعه پدران خود، یعنی الموت» فرستند و از گزارش مرعشی در همین باب که «علی، داعی را به قلعه الموت که موطن اصلی او بود، فرستاد»، میتوان حدس زد که مراد، قلعه پدران و موطن اصلی خود علی بن وهسودان جستانی است که الموت روزگاری در قلمروی ایشان بود. به عقیده برناردلویس، دژ الموت را یکی از شهریاران دیلم در پی شناسایی صخره الموت توسط عقاب دستآموز خود ساخت و در ۲۴۶ق یکی از حکمرانان علوی آن را تجدید بنا کرد.
به نظر میآید که مرزبان در اینجا نام خاص نیست، بلکه عنوان پادشاه است. اما منابع دیگر به صراحت نام پدر وهسودان را جستان دیلمی آوردهاند؛ به هر روی، روشن نیست که مقصود کدام جستان است، یعنی باید سلسله نسب وهسودان را وهسودان ابن مرزبان بن جستان بدانیم یا وهسودان بن جستان بن مرزبان ابن جستان.
برای مطالعه کامل مطالعات قلعه الموت دایره المعارف بزرگ اسلامی؛ جلد ۱۰، صفحه ۹۲ و جلد ۱۸، صفحه ۱۲۴ را بخوانید.