راه ترقی - اکو ایران /متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
مقامات ایرانی هشدار داده‌اند که اگر آمریکا حملات جدیدی را آغاز کند، جمهوری اسلامی با تشدید تنش‌ها در سراسر خاورمیانه پاسخ خواهد داد.
در شرایطی که جمهوری اسلامی ایران برای حملات احتمالی آمریکا پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آماده می‌شود، در تلاش برای تقویت بازدارندگی خود، در حال تقویت سامانه‌های دفاعی، بسیج وفاداران و تهدید به واکنشی گسترده‌تر و شدیدتر علیه ایالات متحده و متحدانش در خلیج فارس است.
به نوشته روزنامه وال‌استریت ژورنال، مقامات ایرانی، چه در اظهارات عمومی و چه در گفتگوهای خصوصی با مقامات منطقه‌ای، هشدار داده‌اند که اگر آمریکا حملات جدیدی را آغاز کند، جمهوری اسلامی با تشدید تنش‌ها در سراسر خاورمیانه پاسخ خواهد داد.
هم‌زمان، تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که ایران در حال مقاوم‌سازی نقاط حساس، از جمله تأسیسات هسته‌ای و مناطق مرزی، در برابر حملات است. دولت همچنین در حال آماده‌سازی مردم برای جنگی دوباره است.
تهدیدهای نامتقارن
ایران توانایی محدودی برای دفاع در برابر حملات جت‌های پیشرفته، بمب‌افکن‌های ارتفاع‌بالا یا موشک‌های کروز آمریکا دارد و همین امر انگیزه‌ای برای تلاش جهت بازدارندگی در برابر چنین حملاتی از طریق تهدید ایجاد می‌کند. این لحن جنگ‌طلبانه همچنین موجب چرخش افکار عمومی از بحران اقتصادی عمیقی می‌شود که ایرانیان با آن دست‌به‌گریبان‌اند؛ بحرانی که با تشدید تحریم‌های آمریکا و فشار بر خطوط هوایی برای توقف پرواز به ایران و تنگ‌تر شدن حلقه محاصره، وخیم‌تر شده است.
به گفته صنم وکیل، مدیر بخش خاورمیانه در اندیشکده چتم هاوس: «وضعیت جنگی فعلاً به نفع آن‌هاست، زیرا در بسیاری از جبهه‌ها—دیپلماتیک، اقتصادی و سیاسی—به بن‌بست رسیده‌اند. با وقوع یک جنگ جدید، جمهوری اسلامی ممکن است بتواند از این وضعیت خارج شود».
به گفته افراد مطلع از این هشدارها، برخی مقامات ایرانی در تلاشی برای بازداشتن طرف مقابل از حمله احتمالی، تلویحاً اعلام کرده‌اند که نیروهایشان ممکن است دست به تهاجم زمینی به کشورهای همسایه بزنند. محسن رضایی، مقام ارشد امنیت ملی ایران، روز یکشنبه اظهار داشت که تهران می‌تواند امارات متحده عربی — کشوری که از اواخر بهار تاکنون تا حد زیادی از حملات در امان مانده است — و همچنین مراکز داده و کابل‌های اینترنتی در سراسر منطقه را هدف قرار دهد.
به گفته برخی از این افراد، تهران به طور جداگانه به مقامات عرب هشدار داده که در صورت از سرگیری درگیری‌ها، می‌تواند اهدافی در منطقه، از جمله تأسیسات نفتی عربستان سعودی، را مورد حمله قرار دهد. چنین اقدامی بر تهدیداتی که عربستان سعودی از سوی حوثیِ‌های یمن با آن روبروست، خواهد افزود.
بررسی طیف گزینه‌های نظامی
در مقابل، ارتش ایالات متحده نیز خود را برای احتمال بازگشت به نبرد آماده می‌کند. به گزارش وال‌استریت ژورنال، سومین گروه ضربت ناو هواپیمابر و یک یگان اعزامی دیگر از تفنگداران دریایی در حال حرکت به سوی خاورمیانه هستند و پنتاگون در حال بررسی ارسال تجهیزات پدافند هوایی و مهمات بیشتر به پایگاه‌های مستقر در منطقه است.
اگرچه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، هفته گذشته احتمال حمله پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای ۳ نوامبر را رد کرد، اما علناً گزینه حمله به تأسیسات هسته‌ای «کوه پیک‌اکس» (کوه کلنگ) ایران را مد نظر قرار داده و مقامات آمریکایی گفته‌اند که ارتش در حال آماده‌سازی طیفی از گزینه‌ها برای حملات جدید است.
تلاش‌های هر دو طرف برای تقویت توان رزمی خود نشان می‌دهد که با گذشت بیش از هفت ماه از آغاز جنگ، هیچ‌یک از طرفین احساس نمی‌کنند که باید از نبردی که تا حد زیادی به بن‌بست کشیده شده، دست بکشند.
شکستن بن بست به نفع خود؛ هم بازدارندگی، هم برنامه‌ریزی برای جنگ
در عوض، هر دو طرف در تلاشند تا این بن‌بست را به نفع خود بشکنند. ایالات متحده کارزار فشار اقتصادی خود را تشدید کرده و ظاهرا با موفقیت فزاینده‌ای، نفت‌کش‌ها را از تنگه هرمز عبور می‌دهد.
در مقابل، ایران حملات خود به شناورها در منطقه خلیج فارس را تشدید کرده است. به گفته «عملیات تجارت دریایی بریتانیا» (وابسته به نیروی دریایی سلطنتی)، دست‌کم سه کشتی تجاری در آخر هفته در داخل و اطراف تنگه هرمز هدف قرار گرفتند.
حمله موشکی حوثی‌ها به فرودگاهی در ریاض در روز شنبه، دست‌کم ۱۳ کشته و صدها زخمی بر جای گذاشت؛ این مرگبارترین حمله علیه ایالات متحده یا متحدانش در خلیج فارس در جریان درگیری‌های مرتبط با تنش‌ها با ایران محسوب می‌شود. این حملات آسیب‌پذیری اهداف اقتصادی مهم منطقه را در صورت تصمیم ترامپ برای ازسرگیری درگیری‌ها، برجسته کرد.
به گفته برخی افراد مطلع از این هشدارها، دولت ایران همچنین به میانجی‌ها اعلام کرده که پرسنل ایالات متحده را با شدت بیشتری هدف قرار خواهد داد؛ از جمله از طریق تلاش برای غرق کردن ناوهای جنگی آمریکا در خاورمیانه و کشتن خدمه آن‌ها.
همچنین، ایران از وقفه کنونی جنگ برای بازسازی تأسیسات موشکی و پهپادی و تکمیل مجدد زرادخانه خود استفاده کرده است. ایران همچنین تدابیر حفاظتی پیرامون تأسیسات هسته‌ای و سایر پناهگاه‌های امنیتی خود را تقویت کرده است. بر اساس تصاویر ماهواره‌ای، ماه گذشته اقداماتی برای پدافند غیرعامل — از جمله ایجاد تپه‌های خاکی موقت در اطراف سایت‌های هسته‌ای «پیک‌اکس» و نطنز — صورت گرفت تا مانع از هرگونه تلاش نیروهای زمینی برای حمله شود.
به گفته یک تحلیلگر مسائل منطقه‌ای: «جمهوری اسلامی هم در گفتار و هم در عمل، فعالانه برای جنگ بعدی آماده می‌شود. از این منظر، اقدامات تهران هم جنبه بازدارندگی دارد و هم شامل برنامه‌ریزی برای جنگ می‌شود».
شما در حال قاچاق هستید!
در این شرایط، الجزیره نوشت: مقامات ایرانی اعلام کرده‌اند که قصد دارند در فعالیت سامانه انتقالی که توسط کشورهای عربی و با کمک ایالات متحده اداره می‌شود، اختلال ایجاد کنند؛ سامانه‌ای که امکان صادرات بیشتر انرژی از طریق تنگه هرمز را در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران فراهم کرده است.
این آبراه راهبردی که پیش از جنگ، محل عبور حدود یک‌پنجم نفت و گاز جهان بود، پس از آغاز جنگ، عمدتاً به روی کشتیرانی بسته شده است. اما گزارش‌های غربی ادعا می‌کنند که نیروی دریایی آمریکا مسیری را باز کرده تا کشورهای حوزه خلیج فارس بتوانند در بحبوحه بحران انرژی، نفت و سایر کالاها را صادر کنند.
محسن رضایی، مقام ارشد امنیتی ایران، یکشنبه‌شب در واکنش به این موضوع گفت که سامانه انتقال نفت (شاتل) اکنون هدفی آشکار برای تهران محسوب می‌شود. رضایی گفت که فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) با کمک ارتش امارات متحده عربی، از شناورهای کوچک‌تر برای انتقال نفت به نفتکش‌های بزرگ‌تر استفاده می‌کند و ایران طی هفته‌های گذشته، هر شب پنج یا شش شناورِ دخیل در این عملیات را هدف قرار داده است. او تأکید کرد: «شما در حال قاچاق هستید، اما تنگه تحت کنترل ایران است و ما آن را مدیریت می‌کنیم.»
به نظر می‌رسید این سخنان کنایه‌ای خطاب به دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا باشد؛ کسی که در هفته‌های اخیر از رسیدن صادرات انرژی به سطوح پیش از جنگ تمجید کرده است. رضایی چنین القا کرد که ایران خواهان اعمال حاکمیت و تسلط پایدار بر تنگه هرمز است و وعده داد که در صورت حمله مجدد به زیرساخت‌های انرژی و غیرنظامی ایران، پاسخی سخت داده خواهد شد.
تهدیدهای او ظاهراً متوجه کشورهای عربی منطقه بود و شامل هشداری مبنی بر احتمال هدف قرار گرفتن زیرساخت‌های دیجیتال می‌شد. رضایی کابل‌ها، مراکز داده و تأسیسات هوش مصنوعیِ مرتبط با آمریکا در امارات و پیرامون تنگه هرمز را تهدید کرد. رضایی همچنین عربستان سعودی را متهم کرد که به ایالات متحده در انتقال نفت و دور زدن محدودیت‌های اعمال‌شده علیه ایران کمک می‌کند. با این حال، او ریاض را به حمله مستقیم تهدید نکرد؛ شهری که در حال حاضر هدف حملات حوثی‌های یمن — که همسو با تهران هستند — قرار دارد.
تشدید فشار برای توافق؟
در اوایل سپتامبر، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران با استناد به حملات ایالات متحده به نفتکش‌های ایرانی، نفتکش‌های مستقر در بنادر و لنگرگاه‌های کویت و بحرین را تهدید کرد. این نهاد هر دو کشور را به دلیل میزبانی از نیروهای مسلح آمریکا، به همدستی در این اقدامات متهم کرد.
ایران اعلام کرده که ایالات متحده برخی از هفت شرط تهران برای بازگشایی کامل تنگه هرمز و پایان دادن به جنگ را پذیرفته است؛ با این حال، تهران تأکید دارد که توافق تنها زمانی محقق خواهد شد که تمام خواسته‌هایش برآورده شود.
حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد مسائل ایران در «گروه بین‌المللی بحران»، معتقد است که این وضعیت نشان‌دهنده ارزیابی تهران مبنی بر عدم وجود فشار فوری برای دستیابی به توافق با آمریکاست، چرا که اعمال فشار از سوی ایران در منطقه هرمز، پیامدهایی جهانی به همراه دارد. به نوشته عزیزی: «با این حال، پرسش اینجاست که آیا تهران با توجه به هزینه‌های اقتصادی فزاینده این تقابل برای خودِ ایران، در برآورد توانایی‌اش برای تداوم این فشار دچار اغراق شده است یا خیر.»
سیستم انتقال
این سیستم شامل نفتکش‌های بسیار بزرگ (VLCC) و شناورهای کوچک‌تری است که با هماهنگی ارتش آمریکا، نفت خام را در بنادر عربی بارگیری کرده و برای خروج از تنگه، از کریدورهای جنوبی در نزدیکی سواحل عمان عبور می‌کنند. این شناورها اغلب برای کاهش خطر هدف قرار گرفتن توسط نیروهای ایرانی، فرستنده‌های (ترانسپوندرهای) خود را خاموش کرده و شبانه حرکت می‌کنند. پس از انجام عملیات انتقال نفت از کشتی به کشتی در دریای عمان، برخی از شناورهای واسط (شاتل‌ها) برای بارگیری مجدد بازمی‌گردند.
در فاصله شب یکشنبه تا دوشنبه، چندین شناور هدف قرار گرفتند؛ از جمله دو نفتکش در حال خروج و یک نفتکش در لنگرگاهی نزدیک شهر بندری «صحار» در عمان، جایی که گفته می‌شود عملیات انتقال نفت از کشتی به کشتی در آن انجام می‌شود. هفته گذشته نیز شناورهای دیگری هدف پرتابه‌ها قرار گرفتند که نشان می‌دهد دامنه حملات از تنگه هرمز فراتر رفته و سیستم انتقال نفت را نیز هدف قرار داده است. سپاه پاسداران همچنین اعلام کرده که مین‌های دریایی — که گمان می‌رود از آغاز جنگ در سراسر تنگه هرمز کار گذاشته شده‌اند — تهدیدی جدی برای شناورهایی محسوب می‌شوند که بدون هماهنگی با «سازمان مدیریت تنگه خلیج فارس» ایران قصد عبور از این آبراه را دارند.
«تأثیر زنجیره‌ای»
سیستم انتقال نوبتی (شاتل) راهی برای خروج شرکت‌های ملی نفت کشورهای عربی از تنگه هرمز از طریق کریدور جنوبی در نزدیکی عمان فراهم کرده است. میشل ویز باکمن، تحلیلگر ارشد اطلاعات دریایی در شرکت «ویندوارد» (Windward) مستقر در لندن، اظهار داشت که این سیستم بسیار کارآمد بوده است. باکمن به الجزیره گفت: «بر اساس حقوق بین‌الملل دریایی که زیربنای تجارت دریایی سالانه به حجم ۱۱ میلیارد تن است، کشتی‌ها از حقی موسوم به "حق عبور ترانزیتی" برخوردارند. بنابراین، اقدام عمان این بوده که به کشتی‌ها اجازه دهد طبق قوانین بین‌المللی دریایی عبور کنند، اما آن‌ها از کمک نظامی ایالات متحده نیز بهره‌مند بوده‌اند.»
تهران می‌گوید تا زمانی که ایالات متحده به محاصره دریایی خفقان‌آور خود علیه ایران ادامه دهد، کشتیرانی مختل خواهد شد؛ ایران همچنین تلاش‌های خود را برای مقابله با اقدامات کشورهای عربی جهت صادرات نفت افزایش داده است. به گفته ویندوارد، گمان می‌رود که تاکنون دست‌کم ۱۵ کشتی در ماه اکتبر هدف قرار گرفته باشند. باکمن گفت: «هرچه این مسیر در تسهیل حمل‌ونقل نفت و گاز کارآمدتر شده، اهرم فشار ایران بر تنگه هرمز کمتر شده و در مقابل، شاهد حملات بیشتری به کشتی‌هایی هستیم که از آن کریدور جنوبی استفاده می‌کنند.»
داده‌های ویندوارد نشان می‌دهد که در هفته پایانی ماه سپتامبر، روزانه ۳۱ کشتی از تنگه هرمز عبور کرده‌اند. این رقم به‌مراتب کمتر از آمار ۱۳۸ کشتی پیش از آغاز جنگ است. ۸۷ درصد از ۴۵ کشتی‌ای که در سه ماهه سوم سال ۲۰۲۶ توسط ایران هدف قرار گرفتند، نفتکش بودند. ویندوارد خاطرنشان کرد که حدود ۴۷ درصد از این کشتی‌ها متعلق به ناوگان‌های کشتیرانی ملی شرکت‌های انرژی کشورهای عربی حوزه خلیج فارس بودند و ۹۳ درصد از حملات در تنگه هرمز رخ داد. بیشتر حملات، کشتی‌هایی را هدف قرار داد که با فرستنده‌های (ترانسپوندرهای) خاموش از کریدور جنوبی عبور می‌کردند.
این حملات به افزایش شدید هزینه‌های حمل و نقل منجر شده است. به گفته ویندوارد، هزینه حمل و نقل ۲۵ تا ۳۰ درصد از هزینه نفت خام خلیج فارس را تشکیل می‌دهد، در حالی که قبل از جنگ فقط ۱ تا ۳ درصد بود. شرکت‌های ملی نفت به ارائه تخفیف‌هایی تا ۳۵ دلار در هر بشکه زیر قیمت‌های رسمی فروش متوسل شده‌اند.
دلیل اصلی این افزایش، کمبود نفتکش‌هایی است که مایل به عبور از این گذرگاه خطرناک هستند. بین ۱۵ تا ۲۰ درصد از نفتکش‌های بسیار بزرگ (VLCC) با یک سیستم لجستیک ناکارآمد که به انتقال شاتل متکی است، درگیر هستند که با تشدید حملات و قرار گرفتن در معرض خطر در بنادر بارگیری و لنگرگاه‌ها پیچیده شده است. باکمن گفت: «این امر تأثیرات زنجیره‌ای بر همه کلاس‌های کشتی بر روی بار و ارزش در سراسر جهان دارد».