راه ترقی - ایسنا / محققان در پژوهشی جدید به شناسایی عوامل کلیدی اثرگذار بر عملکرد و ماندگاری کارکنان نظام سلامت پرداخته و مجموعه‌ای از رهنمودهای ساختاری را برای اصلاح شیوه‌های جذب و توزیع کادر درمان به جامعه ارائه کرده‌اند.
نیروهای انسانی همواره به عنوان اصلی‌ترین ستون‌های یک نظام سلامت پویا شناخته می‌شوند که نقشی بی‌بدیل در ارائه خدمات بهداشتی، مراقبتی و درمانی به جامعه دارند. پیشرفت و اثربخشی ساختارهای بهداشتی در سراسر جهان به طور مستقیم به کمیت، کیفیت و شیوه استقرار مناسب پزشکان، پرستاران، پیراپزشکان و مدیران خدمات درمانی وابسته است، به طوری که بدون حضور نیروهای توانمند و باانگیزه، حتی دسترسی به مدرن‌ترین فناوری‌ها، تجهیزات پزشکی و امکانات بیمارستانی نیز نمی‌تواند ارائه خدمات شایسته به بیماران را تضمین کند. سازمان بهداشت جهانی نیز منابع انسانی را بنیان اصلی ارتقای سلامت عمومی دانسته و بر ضرورت آموزش، توانمندسازی مداوم و حفظ نیروها در نظام درمان تأکید فراوان دارد. برای رسیدن به بهره‌وری مطلوب و پایداری سازمانی، توجه به زنجیره کامل مدیریت کارکنان در سه حوزه جذب، تقسیم عادلانه و ایجاد بستر مناسب برای ماندگاری آنان در محیط کار الزامی است.
با این حال، بخش سلامت در سطح جهان و کشور با بحران‌های متعددی روبه‌رو است که کمبود چند میلیونی نیروی انسانی در دنیا تنها بخشی از این چالش بزرگ به شمار می‌آید. این کمبود گسترده، دسترسی عمومی به مراقبت‌های اولیه را محدود کرده و کیفیت خدمات درمانی را تنزل می‌دهد. علاوه بر کمبود کلی نیرو، توزیع نابرابر و نامتوازن کادر درمان میان مناطق برخوردار و کم‌برخوردار، یکی دیگر از گره‌های کور نظام سلامت محسوب می‌شود. در کشور ما نیز طرح‌هایی مانند پزشکی خانواده، قانون خدمت اجباری پزشکان و پیراپزشکان و طرح تحول سلامت برای حل این نابرابری‌ها اجرا شده‌اند، اما به دلیل عدم تحقق کامل، نتایج مطلوب به دست نیامده است. این عدم تعادل ساختاری که ریشه در شرایط اقتصادی و اجتماعی دارد، ضرورت بازنگری در سیاست‌های مدیریتی را دوچندان می‌سازد.
در رابطه با این موضوع، علی‌محمد مصدق‌راد، استاد گروه مدیریت، سیاستگذاری و اقتصاد سلامت دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تهران، به همراه شش تن از پژوهشگران این دانشگاه، مطالعه‌ای جامع را برای شناسایی موانع و راهکارهای پیش‌روی مدیریت کادر درمان به انجام رساندند. این محققان در کار علمی خود، وضعیت مدیریت منابع انسانی در بخش سلامت را مورد واکاوی دقیق قرار داده و مجموعه‌ای از راهکارهای اجرایی را برای برون‌رفت از این چالش‌ها تدوین نموده‌اند.
برای انجام این تحقیق، محققان از روش «مرور حیطه‌ای» استفاده کردند؛ یعنی حجم گسترده‌ای از مقالات و اسناد علمی مرتبط را در پایگاه‌های معتبر بین‌المللی مانند پاب‌مد، اسکوپوس و وب آو ساینس، به همراه پایگاه‌های داخلی همچون مگیران، اس‌آی‌دی و موتور جستجوی گوگل اسکولار بررسی و تحلیل نمودند.
بر اساس یافته‌های به‌دست‌آمده، در مجموع ۲۷ چالش اساسی شناسایی شد که در سه حوزه اصلی تأمین نیرو، توزیع آن و ماندگاری کارکنان قرار می‌گیرند. توزیع ناعادلانه متخصصان، کمبود کادر درمان به ویژه پرستاران و پزشکان، خستگی مفرط روحی یا همان فرسودگی شغلی و مهاجرت نیروی ماهر به خارج از کشور، از برجسته‌ترین موانع شناسایی‌شده بودند. این عوامل به طور مستقیم کیفیت و دسترسی عمومی به خدمات درمانی را دچار اختلال می‌کنند.
نتایج این مطالعه که در «فصلنامه راهبردهای مدیریت در نظام سلامت» وابسته به دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی شهید صدوقی یزد منتشر شده‌اند، نشان دادند که برای عبور از این مشکلات، باید راهکارهای ترکیبی به کار گرفته شوند. در بخش تأمین نیرو، بهره‌گیری از توان دانشجویان و کارورزان و افزایش ظرفیت‌های آموزشی توصیه شده است. برای توزیع عادلانه، تقویت برنامه پزشک خانواده، توسعه سلامت از راه دور یعنی ویزیت و درمان بیماران از طریق اینترنت در مناطق محروم و اعطای مشوق‌های مالی مطرح شد. همچنین در بخش حفظ نیروها، اقداماتی نظیر مشاوره‌های روان‌شناختی، مدیریت استرس شغلی و ایجاد تعادل میان کار و زندگی شخصی کارکنان سلامت پیشنهاد گردید.
اطلاعات تکمیلی این مطالعه نیز نشان می‌دهند که توزیع نابرابر پزشکان در مناطق کم‌برخوردار و کمبود پرسنل، با بالاترین میزان تکرار، صدرنشین دغدغه‌های نظام سلامت بوده‌اند. علاوه بر این، اشتغال هم‌زمان کادر درمان در بخش‌های دولتی و خصوصی، نبود امکانات رفاهی برای خانواده نیروهای مستقر در مناطق محروم و خستگی مزمن ناشی از فشارهای سنگین محیط کار، شرایط را برای نگه‌داشت کادر درمان دشوارتر کرده است. از این رو، پژوهشگران توصیه می‌کنند که علاوه بر مشوق‌های مالی، باید حمایت‌های رفاهی و برنامه‌های تقدیر از تلاش‌های نیروهای سلامت تقویت شود تا روند مهاجرت نخبگان این حوزه کاهش یابد.