راه ترقی - ایسنا / افسردگی تنها به غمگینی و بی‌انگیزگی محدود نمی‌شود و در برخی افراد با الگوی خواب، بیدارشدن و فعالیت شبانه‌روزی پیوند دارد و شناخت این تفاوت‌ها می‌تواند مسیر توجه به درمان مناسب‌تر را هموار کند.
افسردگی بیماری‌ای یکسان و مشابه برای همه افراد نیست. نشانه‌ها، زمان آغاز بیماری، شدت علائم و میزان پاسخ به درمان می‌تواند از فردی به فرد دیگر تفاوت داشته باشد. در برخی افراد، افسردگی با تغییرات مشخصی در خواب و بیداری همراه است؛ برای مثال، ممکن است فرد هنگام ابتلا مدت بیشتری بخوابد، صبح‌ها با احساس خستگی شدید از خواب بیدار شود یا بیشتر در شب‌ها فعال باشد. این الگوها نشان می‌دهند که ساعت درونی بدن، یعنی سازوکاری که چرخه خواب و بیداری را در طول شبانه‌روز تنظیم می‌کند، ممکن است در شکل‌گیری و ادامه برخی انواع افسردگی نقش داشته باشد.
اهمیت بررسی این موضوع از آنجا ناشی می‌شود که درمان‌های رایج افسردگی برای همه بیماران به یک اندازه مؤثر نیستند. داروهای ضدافسردگی معمولاً یکی از نخستین گزینه‌های درمانی به شمار می‌روند، اما در برخی افراد اثر کافی ندارند یا با عوارض بیشتری همراه هستند. اگر ویژگی‌های متفاوت افسردگی زودتر شناسایی شود، پزشکان می‌توانند با توجه بیشتری درباره گزینه‌های درمانی تصمیم بگیرند. این موضوع به‌ویژه درباره جوانانی اهمیت دارد که در مراحل ابتدایی بیماری قرار دارند و تجربه ناموفق درمان یا عوارض دارویی ممکن است روند بهبود آن‌ها را دشوارتر کند.
پژوهشگران دانشگاه سیدنی استرالیا با همکاری پژوهشگران مرکز مغز و ذهن، تحقیق درباره شناسایی یک زیرگونه جدید از افسردگی انجام داده‌اند که با ساعت درونی بدن ارتباط دارد. این زیرگونه «افسردگی شبانه‌روزی» نام گرفته است. به گفته آن‌ها افسردگی یک بیماری یکنواخت نیست و شناخت ویژگی‌های انواع مختلف آن می‌تواند دسترسی زودتر افراد به درمان مؤثرتر را فراهم کند.
پژوهشگران برای انجام این بررسی، داده‌های بالینی و ژنتیکی بیش از ۱۰ هزار فرد مبتلا به افسردگی را تحلیل کردند. این اطلاعات از «مطالعه ژنتیک افسردگی استرالیا» به دست آمده بود؛ مطالعه‌ای در مقیاس ملی که اطلاعات مربوط به وضعیت سلامت و ویژگی‌های ژنتیکی افراد مبتلا به افسردگی را دربر می‌گیرد. آن‌ها با بررسی نشانه‌ها، سابقه بیماری و داده‌های ژنتیکی شرکت‌کنندگان، افرادی را که ویژگی‌های مرتبط با ساعت زیستی بدن داشتند شناسایی کردند. این ویژگی‌ها شامل الگوی فصلی بیماری، خواب طولانی‌تر هنگام افسردگی، بیدارشدن همراه با خستگی شدید و تمایل بیشتر به شب‌زنده‌داری بود.
بر اساس یافته‌های پژوهش، نزدیک به یک‌چهارم افراد بررسی‌شده، یعنی ۲۶۰۴ نفر، ویژگی‌های مربوط به افسردگی شبانه‌روزی را داشتند. این افراد بیشتر احتمال داشت که افسردگی آن‌ها در سنین پایین‌تر آغاز شده باشد و علائم شدیدتری را تجربه کنند. در این گروه، نشانه‌هایی مانند دوره‌های شیدایی و افکار خودکشی نیز با فراوانی بیشتری دیده شد. پژوهشگران همچنین دریافتند که این افراد از نظر ژنتیکی، خطر بیشتری برای برخی مشکلات التهابی و بیماری‌های قلبی‌عروقی و نیز اختلالات مهم رشد عصبی، از جمله اختلال بیش‌فعالی و کم‌توجهی یا ADHD، داشتند.
یافته‌های دیگر نشان دادند که افراد دارای این الگوی افسردگی ممکن است به داروهای ضدافسردگی رایج، به‌ویژه داروهای مبتنی بر سروتونین، پاسخ ضعیف‌تری بدهند. این داروها شامل مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین یا SSRIها و داروهای مهارکننده بازجذب سروتونین و نورآدرنالین یا SNRIها هستند. این داروها معمولاً گزینه نخست درمان افسردگی محسوب می‌شوند، اما در افراد دارای زیرگونه شبانه‌روزی، اثرگذاری کمتری دارند و می‌توانند با عوارض جانبی بیشتری همراه باشند. البته این یافته به معنای بی‌اثر بودن قطعی این داروها برای همه افراد نیست و تصمیم‌گیری درباره درمان باید بر اساس وضعیت هر بیمار و با نظر پزشک انجام شود.
از آنجا که این زیرگونه با ساعت درونی بدن ارتباط دارد، پژوهشگران معتقدند درمان‌هایی که ریتم شبانه‌روزی را هدف قرار می‌دهند، ممکن است برای این افراد مناسب‌تر باشند. نوردرمانی یکی از این روش‌هاست که در آن زمان و میزان دریافت نور برای اثرگذاری بر چرخه خواب و بیداری تنظیم می‌شود. استفاده از ملاتونین، یعنی ماده‌ای که در تنظیم چرخه خواب نقش دارد، و داروهای ضدافسردگی مرتبط با ملاتونین نیز از گزینه‌های مورد اشاره هستند. فعال‌سازی رفتاری، یعنی کمک به فرد برای ایجاد منظم‌تر فعالیت‌های روزانه و درگیرشدن تدریجی با رفتارهای سالم و هدفمند، گزینه دیگری است که می‌تواند در کنار درمان‌های پزشکی مورد توجه قرار گیرد.
اهمیت این یافته‌ها که در نشریه علمی British Journal of Psychiatry منتشر شده‌اند، در آن است که تشخیص افسردگی ممکن است تنها با شناسایی نام بیماری کامل نشود و توجه به الگوی خواب، زمان فعالیت و شدت علائم نیز ضروری باشد. نادیده گرفتن افسردگی شبانه‌روزی در جوانان می‌تواند به انتخاب نخستین درمان‌هایی منجر شود که برای آن‌ها مناسب‌ترین گزینه نیست. در نتیجه، احتمال شکست زودهنگام درمان و بروز عوارض بیشتر افزایش می‌یابد. پژوهشگران تأکید کرده‌اند که دسترسی جوانان به درمان مناسب در مراحل ابتدایی بیماری اهمیت زیادی دارد و برای دست‌کم یک‌چهارم افراد مبتلا، ممکن است گزینه‌های پزشکی و رفتاری متمرکز بر ساعت زیستی بدن سودمندتر باشند.
با وجود این، افراد نباید به‌طور خودسرانه مصرف داروهای ضدافسردگی را متوقف کنند یا ملاتونین و درمان‌های دیگر را بدون مشورت آغاز کنند. تشخیص زیرگونه افسردگی و انتخاب روش مناسب به ارزیابی پزشک، بررسی نشانه‌ها و توجه به شرایط فردی نیاز دارد. برای کسانی که احساس می‌کنند داروی ضدافسردگی اثر کافی نداشته است، گفت‌وگو با پزشک درباره الگوی خواب، خستگی صبحگاهی، شب‌زنده‌داری و دیگر علائم می‌تواند به تصمیم‌گیری دقیق‌تر کمک کند.